Aristotelesçi felsefede bu sorunlara ışık tutacak nitelikte bir önerme bulmak; insanı olup bitmişliğiyle değil de, olanaklarının gerçekleşmesine bağlı bir varlık olarak anlamamızı sağlayacak bir yaklaşımı benimsemek olanaklıdır. İnsan haklarına ve bu hakların varsaydığı insan anlayışına bağlanabilecek önerme, olanaklara sahip olmanın önce geldiği, ama gerçekleşmenin daha değerli olduğunu dile getirir. Platonun idealar kuramından ayrıldığı noktada Aristoteles, gerçekleşme durumunun olanak olarak varolma durumundan daha değerli olduğunu vurgulamıştır. İnsana uygulandığında bu önerme, gerçekleşmemiş potansiyelin önemsiz olduğunu değil, gerçekleşmiş olsun olmasın, tüm potansiyellerin gerçekleşme açısından, gerçekleşmeye yönelik oldukları varsayımıyla anlaşılmaları gerektiğini ileri sürer.
Aristoteles felsefesine göre etik-siyasal etkinlik, verilmiş insan yapabilirliklerinin gerçekleşme koşullarının sağlanması amacına dayanmalıdır. Bu çaba, insanların yalın yaşam koşullarını sağlamakla yetinmemeli, iyi yaşamı seçme olanaklarını pekiştirmelidir. Burada dikkat edilmesi gereken şudur: Aristoteles -Nussbaum' un da belirttiği gibi- bir iyi yaşam anlayışını herkese dayatmaktan değil, insanların isterlerse iyi yaşamı seçebilmelerini sağlayan koşulların herkes için sağlanmasından ve bu koşulları herkesin seçebilmesinin koşullarının gerçekleşmesindan söz etmektedir.
Seçiş ve seçiş yapabilmenin koşullarının kavramsallaştırılması, insan hakları bağlamında düşünüldüğünde, hakların gerçekleştirilmesinin, hakarı içeriğine ilişkin seçişin olanaklı kılınması ve belli bir hakkın konusu olan yaşam durumunun erişilebilir olması anlamına geleceği sonucuna varırız.
Örnek verecek olursak, kadınların çalışma hakkının gerçekleşmesi, bütün kadınların çalışmasıyla değil, çalışıp çalışmama arasında seçim yapma olanağının bütün kadınlara sağlanmasıyla olacaktır.
Cem Deveci
( İnsan haklarını Aristoteles Evrenselciliğiyle Anlamanın Olanaklılığı )